Uyku Evreleri: NREM ve REM Uykusu

Uyku Evreleri

 

Uykunun iki temel bölümü vardır. Bunlar büyük ihtimalle çoğumuzun ismine aşina olduğu REM (Rapid Eye Moment) hızlı göz hareketlerinin olduğu kısmı ve NREM (Non-Rapid Eye Moment) yavaş göz hareketlerinin olduğu kısımından oluşur. Uykunun bu evreleri tüm memelilerde ve kuşlarda var olup, birbirinden ve uyanıklıktan kesin sınırlarla ayrılmaktadır. Uçarken uyuyabilen ebabil kuşları buna uç noktada bir örnek olarak verilebilir. Uyku evrelerinin ve uyanıklığın ve ayrıca uyku sırasında ortaya çıkan tüm değişikliklerin ayırt edilmesinde polisomnografi denilen (PSG) vücutta tüm aktivitelerin bazı sensörler ile kaydedildiği uyku tetkiki uygulanır.

NREM  uykusu kendi içinde NREm 1,2,3 olmak üzere üç farkl evre içerir. NREM 1, uyanıklıktan uykuya geçişteki ve gece uyanmaları sonrasında ortaya çıkan en hafif uyku evresidir. NREM 2 uykumuzun yarısından fazlasını oluşturan evredir. Sürüngenler uykunun derinliğiye parelel olarak NREM 3 evresi gelir. NREM 1 ve 2 evrelerinde uyanma eşiği genellikle düşük NREM 3 evresinde ise en yüksektir. NREM uykusu, bütün olarak devinim gösterebilen  bir bedende, henüz düzenleme yapabilen beyin için, görece inaktif bir durumdur. REM uykusu ise zıt olarak, ölçümlerde uyanıklık kadar hatta daha hızlı bir beyin aktivitesi, göz küresi ve solunum idare eden kaslar hariç tüm vücut kaslarında hareketsizlik yani bir nevi felç durumu , seyrek kas seğirmeleri ve hızlı göz hareketlerinin olduğu evredir. REM uykusunda beyindeki hızlı aktivite, rüya ile kendisini gösterir. Bu evreden uyanıldığı zaman rüyaların yaklaşık %80’inin hatırlandığı gösterilmiştir. REM uykusunda felç olmuş bir bedende yüksek derece aktive olmuş beyin olarak tanımlanabilir.

Uyku, normal koşullarda ve sağlıklı bir insanda NREM ile başlar . İnsan uykusunun bu temel prensibi normal/sağlıksız uyku ayrımında, çok önemli ve güvenilir bulgular içerir. Örnek vermek gerekirse, REM uykusunun üzerinden uykuya giriş normal değildir ve erişkin insanlarda ‘’narkolepsi’’ hastalığı için tanısal özellik taşır. Normal erişkin, uykuda NREM üzerinden girer ve REM uykusu 60-90 dakikadan önce gelmez. NREM ve REM gece boyunca birbirini izler.

Uykunun başlangıcının kesin tanımı, tartışma konusudur; ‘uykunun başlangıcı’ kısmında anlattığım üzere %100 kesinlikle içerecek tek bir yöntem yoktur.

İlk uyku dönemi olan NREM 1 evresi, uyku başlangıcından itibaren yalnızca birkaç dakika sürer. Burada uyku kolayca kesintiye uğrayabilir. Yani kişi hafif bir dürme yada seslenme ile uyandırılabilir Uykunun NREM1 evresi uyanıklıktan uykuya geçişi sağlar ve düşük uyanma eşiğiyle birliktedir. Uykunun NREM2  evresi, NREM1 evresini izler ve 10-25 dakika kadar sürer ve uyanma için NREM 1  evresine göre daha yoğun bir uyaran gerektirir. NREM 1 evresindeki uyaranlar NREM2 evresinde uyanma için yeterli olmaz. Bu evreyi NREM 3 evresi takip eder ve 5-10 dakika sürer. Bu evrede beden derin uyku olarak adlandırdığımız evreye girer. Ardından beden hareketlerinin bölündüğü tekrar NREM 2 evresi gelir ve REM uykusu evresine geçilir.

NREM uykusu ve REM uykusu gece boyunca döngü biçiminde ilerler.Sağlıklı bir birey uyku uzunluğuna bağlı olarak gecede ortalama 4-6 kere uyku döngüsüne girer. Bir döngü ortalama 90 dakika sürer.

Uyku içinde uyanıklık süresi, normalde uykunun %5 ‘inden azdır ve çoğunlukla ertesi gün hatırlanmaz. Normal bir uyku süresinde NREM1 %2-5; NREM 2%45-%55; NREM 3 %20-25’lik paylara sahiptir. Toplamda NREM uykusu, tüm uyku süresinin %75-80’ini kapsar. REM uykusunun ise; 4-6 parçalık ayrı dilimler halinde, %20-%25 ‘lik payı vardır. Normal bir gece uykusunda uyku evrelerinin ve uyanıklığın oranı şekildeki gibidir.

NREM Uykusunda Neler Olur?; Ne İşe Yarar?

 

NREM uykusunun 3 bölümden oluştuğundan bahsetmiştik. NREM uykusunda neler olur ve ne işe yarar burada bu konuyu ele aldım.

NREM evreleri boyunca önce solunum giderek yavaşlar. Kalp atım hızı ve kan basıncı bu evreler boyunca uyanıklığa göre giderek azalır. Başta beyin olmak üzere tüm vücuttaki işlemler yavaşlar. Tüm vücut dinlenmeye alınır.

NREM uykusunun 1. Ve 2. Kısımlarının gerçek görevleri tam olarak bilinmese de son çalışmalar ertesi gün kısa süreli hafıza fonksiyonlarımız için gerekli olduğunu ortaya koymuştur.

NREM 3 ise ertesi gün fiziksel olarak dinlenmiş olmamızı sağlayan uyku evresidir. Yani eğer NREM 3’ü yeterince uyuyamasak ertesi günü yorgun ve dinlenmemiş olarak geçiririz. Diğer bir özelliği ise uykuya bağlı olarak salgılanan bazı hormonların salgılandığı uyku evresi olmasıdır. Büyüme hormonu, testesteron ve progesteron gibi bazı sex hormonlarının 24 saat içinde en az %80’i derin NREM  uykusunda salgılanır. Büyüme hormonu çocuklarda büyümeyi sağlarken yetişkinlerde yağ metabolizmasını düzenleme görevini üslenir. Dolayısıyla derin NREM uykusunun azalması çocuklarda büyüme ve gelişme geriliğine yol açarken, yetişkinlerde deri altı yağ dokusunun artmasına neden olur ve şişmanlamaya yol açar. Ayrıca sex hormonlarının azalmasına yol açtığı için hiç NREM  uykusunun olmadığı durumlar cinsel iktidarsızlığa yol açar. NREM 3 evresi gecenin ilk yarısında daha uzun olarak geçirilip sabaha karşı süresinde azalma olur. Gecenin ilk yarısını uyanık geçirip sabaha karşı uyuyanlar aslında NREM’den fedakarlık etmiş olur. Dolayısıyla ertesi gün yorgun ve uykulu hissederiz.

 

REM Uykusunda Neler Olur?; Ne İşe Yarar?

 

REM uyku evresinin adını hızlı göz hareketlerinden aldığından bahsetmiştim. Bu evrede neler olduğunu bu kısımda inceledim. REM evresinde beyin aktivitesi uyanıklık kadar hatta ondan daha hızlıdır. Hızlı göz hareketlerinin yanında el ve dudak gibi küçük kas gruplarında seyrimeler görülür fakat solunum ve göğüs kasları hariç tüm vücut kaslarının kuvvet ve gerginliği sıfıra yakındır. Vücut bir nevi felç olmuş vaziyettedir. Bu olay tıp dilinde ‘paradoksal uyku’ olarak adlandırılır. Bu evrede NREM’in aksine solunum ve kalp hızı biraz artar ve düzensizleşir. Vücut ısını çevre ısısı etkiler ve değiştirebilir Özellikle uykuda nefes durmaları yani uyku apne sendromu olan hastalarda kalp krizi ve beyin damarı tıkanıklığı gibi bazı istenmeyen durumların baş göstermesi bu evrede daha mümkündür.

REM uyku evresinde beyinin hafıza, duygulanım ve görme ile ilişkisi çok daha aktif hale gelir. Bu evrede hafızamızda var olan var olan, duygusal olarak etkilendiğimiz geçmiş anılarımızı görme ile ilişki beyin bölgelerinin de işe atılmasıyla rüya şeklinde görürüz. REM uyku evresindeki rüyalar genelde renkli canlı ve senaryosu olan rüyalardır. Vücudumuzun felç olması nedeniyle bunları harekete geçiremeyiz. REM uyku evresinde uyanır isek kısa süreli olarak rüyalarımızı hatırlarız fakat bu rüyalar duygusal anlam içermiyorsa kısa sürede de unuturuz. Unutmamız rüya görmediğimiz anlamına gelmez zira her gece REM uykusu sırasında renkli ve bizler için duygusal anlam ifade eden rüyalar görürüz.

Rüyaya devam edemem olayı

Süt çocuklarında beyin gelişimi REM uykusu sırasında gerçekleşir. Çocukluk döneminde beyin gelişimini etkileyen REM uykusu erişkinlerde hafıza ,dikkat öğrenme ve konsantrasyon gibi bilişsel fonksiyonları etkiler. Gecenin ikinci yarısında daha uzun olan REM uykumuzdan uyanır ve onu ihmal ederse unutkanlık, zor öğrenme ve konsantrasyon bozukluğu gibi durumların oluşması kaçınılmazdır.

Yapılan araştırmalarda beynimizi zorladığımız dönemlerde REM uykumuzun sürenin arttığı doğrulanmıştır.  Öğrenme sürecini takiben hafızaya depolama için de daha uzun REM  uykusuna ihtiyaç duyarız.REM uykusunun duyularımızla yani içinde bulunduğumuz ruh haliyle doğrudan ilişkisi vardır. Yani kötü hissettiğimiz günlerde duygularımızı yoğun yaşadığımız REM uykusu adete ruh halimizi dengelemek adına kısalır Sıkıntılı ya da negatif duygular içinde uyuduğumuz gecelerde , sabah çok daha olumlu ve pozitif uyanırız. Bu durum REM uykusunun duygu durumuzu onarması şeklinde açıklanır. Bu karar verme mekanizmamızı etkiler. Kafamızın karışık ve kararsız olduğumuz günlerde sağlıklı bir gece uykusundan sonra daha doğru karar vermemizi sağar. Nitekim depresyon ilaçları REM uykusunun süresini kısaltır. Çünkü bazı psikiyatri hastalıklar sırasında REM uykusu olmasın gerekenden daha erken ve uzun olmak üzere ortaya çıkar.

Bir cevap yazın

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.